کشاورزی هوشمند اقلیمی

پیش بسوی

"1 1 1"

تاریخ کشاورزی ، تاریخ پیشرفت انسان است. از 11 هزارسال قبل ازمیلاد ، نشانه هائی اززیستگاههای اقوام بیابانگرد دردست است که درآنجا خوک وگوسفند پرورش می دادند ومحصولاتی چون گندم وکتان کشت می کردند. این جوامع کوچک ، بتدریج به روستا وشهر تبدیل شدند که درواقع ، اعقاب شهرهای مدرن امروزی می باشند. معهذا هنوز دربرخی نقاط دنیا ، شیوه های کشاورزی ، چندان تغییر نکرده است.

امروزه 38 درصد ازسطح زیست کره به کشاورزی اختصاص یافته است که یک سوم این مقدار، مواد غذائی مورد نیازانسان وبقیه، خوراک دام وطیورتولید می نماید. 23 درصد گازهای گلخانه ای زمین، حاصل این سیستم کشاورزی وجنگلداری است. بدیهی است که این الگو، قابل دوام نیست وباید تغییراتی درکشاورزی ومدیریت زمین صورت گیرد که هم سلامت غذائی مردم تامین شود وهم معیشت کشاورزان وهوای زیست کره به خطرنیفتد. درحال حاضر، امنیت غذائی بشر، بعلت بکارگیری بیش ازحدّ زمین وتغییرات آب وهوائی ، به خطرافتاده ولازم است درمدیریت زمین وتولید غذا ، تغییراتی صورت گیرد زیراتغییرات آب وهوائی ، زندگی کشاورزان جهان رادستخوش چالشهائی سهمگین کرده است. الگوهای غیرقابل پیش بینی آب وهوائی ، کوتاه شدن فصل کشت ، خشکسالی ، گرمای بیش ازحد ، وافزایش حشرات وآفات گیاهی ، مشکلات فراوانی برای کشاورزان خرده پای جهان ، بویژه درمناطق استوائی که کشاورزی وابسته به منابع طبیعی است ، ایجاد کرده است. کشاورزی هوشمند اقلیمی(climate- smart Agriculture) به کشاورزان امکان می دهد تاخودرابا این شرائط وفق دهند وحتی معیشت خویش رابهبود بخشند.

رویکرد کشاورزی هوشمند اقلیمی ، نخستین بار دراجلاس سازمان کشاورزی وخواروبارملل متحد (FAO) درلاهه به سال 2010 ، به مثابه ی یکی ازراههای مواجهه باچالشهای موجود دربخش کشاورزی ، مطرح گردید. این رهیافت که برسه بعد اصلی توسعه ی پایدار، یعنی بعد اجتماعی، اقتصادی وزیست محیطی ، منطبق می باشد ، ضمن اینکه افزایش پایدارتولید مواد غذائی ودرآمد کشاورزان رامدّ نظرقرارمی دهد، خود رانیزباتغییرات آب وهوائی وفق داده وازانتشارگازهای گلخانه ای دربخش کشاورزی می کاهد.بنابراین ، کشاورزی هوشمند اقلیمی ، باکشاورزی پایدار دریک راستا قرارمی گیرد. درواقع ، این الگوی کشاورزی، ترکیبی ازروشهای پایدار زراعت ، درمقابله با چالشهای اقلیمی است. بدین ترتیب، کشاورزی هوشمند اقلیمی، رویکردی برای تغییر وجهت دهی مجدد سامانه های کشاورزی، به منظورحمایت از امنیت غذائی دربرابرتغییرات آب وهوائی است. به عبارت دیگر، این رویکرد به معنی تنظیم استراتژیهای کشاورزی به نحوی است که امنیت غذائی درشرائط نامساعد اقلیمی حاصل گردد. رویکرد کشاورزی هوشمند اقلیمی ، باتوجه به ویژگیهای محلی وحساسیتهای اجتماعی تنظیم واجراء می شود وواقیتهای محلی رادرنظرمی گیرد.(1)

گام نخست دررویکرد کشاورزی هوشمند اقلیمی ، ارزیابی ریسک آب وهوائی است زیرا، زراعتی که بطورمستمر درمعرض کمبود آب قراردارد، استراتژیهائی رامی طلبد که مثلاً بااستراتژی مهارسیلاب تفاوت دارد. ازابزارهای مختلفی برای ارزیابی ریسک کشاورزی وتعیین نقاط آسیب پذیر، استفاده می شود که براساس اکوسیستمهای محلی ومحصولات مختلف، متفاوت می باشند. ترکیب مناسب این ابزارها، برای مدیریت چالشهای اقلیمی وتاب آوری دربرابرخطرات آینده ، موضوع کشاورزی هوشمند اقلیمی است. مثلاًآنجائیکه خشکسالی وفصلهای طولانی خشک خطراصلی محسوب می شود، رویکرد کشاورزی هوشمند اقلیمی باید برکاشت محصولات پوششی (cover crops) وسایه گستر (shade trees) ویا مالچ پاشی (mulching) زمین ، برای بهبود ساختار ، حفظ رطوبت ، نفوذ پذیری وباروری خاک ،متمرکزشود. به گزارش " اتحادیه ی جنگلهای بارانی" (Rainforest Alliance) ، " درمناطقی که خطربارندگیهای سنگین وجاری شدن سیلاب جدّی است ، تاکید کشاورزی هوشمند اقلیمی باید براحداث سیل برگردان ، پوشش گیاهی وکنترل حرکت آبهای سطحی ازطرقی مانند ایجاد موانع گیاهی ، قرارگیرد. لذا ، رویکرد کشاورزی هوشمند اقلیمی ، یک استراتژی واحد و جهانشمول نیست." بطورکلی ، هرپروژه ی کشاورزی هوشمند اقلیمی ، مبتنی برسه رکن اصلی است. اول ، بهبود بهره وری کشاورزی وارتقاء سطح معیشت کشاورز؛ دوم ، تقویت تاب آوری کشاورزی دربرابرتغییرات اقلیمی حال وآینده ؛ وسوم ، کاهش انتشار گازهای گلخانه ای ناشی ازکشاورزی. (2)

تکنولوژی هسته ای نیزنقش مهمی درکشاورزی هوشمند اقلیمی ایفاء می کند. چگونه ؟ ایزوتوپهای پایدار ، اشکال غیررادیواکتیو اتمها هستند که خواص منحصربفردی دارند. می توان اطلاعات مهمی راازاندازه گیری میزان وخواص این ایزوتوپها ، مثلاً درآب ، بدست آورد. باجمعبندی اطلاعات مربوط به ایزوتوپهای پایدار، می توان به تعامل آنها باسیکلهای آبی ، کربنی و نیتروژنی ، پی برد ووجود آنها رادر اقلام ومواد مختلف تشخیص داد. ایزوتوپهای پایداررا می توان به سیستمهای غذائی وکشاورزی افزود وآنها راازنزدیک مورد مطالعه قرارداد. ازاین گذشته ، تکنولوژی هسته ای دربخشها وعرصه های وسیعی کاربرددارد که مدیریت آب وخاک ، مطالعات زیست محیطی وغذائی ، ونیزتغییرات اقلیمی ، ازآن جمله می باشند. یکی ازنهادهائی که کشاورزی هوشمند اقلیمی راجدّی گرفته ، آژانس بین المللی انرژی اتمی(IAEA) می باشد. این نهاد ، درهمکاری باسازمان کشاورزی وخواروبارملل متحد(فائو) ، تلاش می کند تااستراتژی واحدی رابرای کاهش تبعات تغییرات آب وهوائی تنظیم نماید که نظارت برکاربرد مواد شیمیائی درکشاورزی واعمال بسته های ابتکاری مدیریت آب وخاک ، ازاجزای آن می باشد. ازتکنولوژی هسته ای می توان به چند طریق درکشاورزی هوشمند اقلیمی استفاده کرد که ارزیابی دامنه ی تاثیرات اقلیمی برکشاورزی وسنجش میزان تاثیر روشهای مختلف کشاورزی برتغییرات آب وهوائی ، ازآن جمله می باشند. درکشاورزی هوشمند اقلیمی ، از امضای ایزوتوپی ( isotop signature- تعیین نسبت ایزوتوپهای غیرپرتوزا دریک ماده) ، نظارت زیستی (biomonitoring) و زیست سنجی(biossays) برای نظارت براستفاده ازمواد شیمیائی درکشاورزی وانتشاراین مواد درمحیط زیست وزنجیره ی غذائی ، استفاده می شود. همچنین ازتکنولوژی هسته ای وایزوتوپهای پایدار برای فرآیند کمّی شفاف مربوط به مدیریت آب وخاک ، ازجمله جداسازی کربن (carbon sequestration) ، اندازه گیری میزان انتشار اکسید نیتروژن ، استفاده می شود. تکنولوژی ایزوتوپی همچنین در مدیریت آب کشاورزی واعمال صرفه جوئی درآب ، جهش القائی برای ایجاد محصول مقاوم دربرابر تنش های غیرزیستی(abiotic stresses) وتغییرشرائط محیطی ، کاربرد دارد. این تکنولوزی که ازدهه ی 1950 به کارگرفته شده ، توانسته است گونه هائی از محصول تولید نماید که دربرابرشرائط سخت اقلیمی وپاتوژنهای جدید ، مقاوم اند.

هوش مصنوعی (AI) نیزمی تواند به پیچیدگیهای تغییرات اقلیمی وتطابق بشرباآن کمک کند. هوش مصنوعی با تجزیه تحلیل کلان داده ها می تواند بینشی ایجاد کند که به تصمیم گیریهای بهتر وکشف مسیرهای راهبردی بهینه بیانجامد. ماهواره ها وحسگرها ی آب وهوائی که درمناطق مختلف زمین مستقر هستند ، حجم عظیمی ازاطلاعات راجمع آوری می کنند که می تواند موضوع کارهوش مصنوعی درمقوله ی کشاورزی هوشمند اقلیمی قرارگیرد. به کمک هوش مصنوعی می توان ازاین داده ها درپیش بینی هوا ف مطالعه ی گرمایش زمین ، یافتن آب قابل شرب ، درک الگوهای بلایای طبیعی وآمادگیهای لازم برای بحران درسراسرجهان استفاده کرد. دراینجا به چهارنمونه ی موفق ازکشاورزی هوشمند اقلیمی درجهان ، اشاره می کنیم.(3)

کاستاریکا ، بزرگترین تولید کننده ی آناناس درجهان است. اما کشاورزان این کشور برای تولید این محصول ، ازمقادیر معتنابهی کود شیمیائی وسموم نباتی استفاده می کنند. بااجرای پروژه ی کشاورزی هوشمند اقلیمی ، بخش بزرگی از سموم و کودهای شیمیائی که جوّ راآلوده وآبهای سطحی وزیرزمینی رامسموم می سازند ، ازسیستم کشاورزی کاستاریکا حذف شده است. به کمک آژانس بین المللی انرژی اتمی وسازمان خواروباروکشاورزی ملل متحد ، کارشناسان کاستاریکائی آموزش دیده اند تابااستفاده ازتکنولوژی هسته ای ، آناناس بیشتر وسازگارتربا محیط زیست تولید نمایند. آنها از بیوچار (biochar- زغال تهیه شده ازضایعات کشاورزی) ، برای تقویت خاک وکاهش کودشیمیائی استفاده می کنند. سموم نباتی که با ایزوتوپ کربن – 14 تولید می شوند، بجای سموم شیمیائی بکارگرفته می شوند. بااستفاده از کربن – 14 ، دانشمندان توانسته اند به منشاء تولید co2 درروند کاشت آناناس پی برده وآنراکاهش دهند. همچنین بابکارگیری کودهای حاوی نیتروژن-15 ، می توان مسیر ودینامیسم نفوذ نیتروژن درخاک ، گیاه وآتمسفر را بدون آسیب دیدن به جوّ وامنیت غذائی ، دنبال کرد.

تبدیل زمینهای کشاورزی به شوره زار، اکنون به یک مشکل جهانی تبدیل شده است. اماین مشکل ، درمناطق بیابانی ونیمه بیابانی خاورمیانه که میزان بارندگی درآنجا بسیارنازل است ، دوچندان می باشد. منابع زیرزمینی آب درخاورمیانه ، دائماً درحال فرونشست و نمکی شدن هستند. درحال خاضر ، بالغ بر93 میلیون هکتار اززمینهای کشاورزی ، درمعرض تبدیل شدن به شوره زار قراردارند. روزانه حدود 2000 هکتار اززمینهای زراعی دنیا به بیابان یانیمه بیابان تبدیل می شود که این روند ، در75 کشوردنیا به مراتب شدیدتراست. برای مقابله باشوره زارشدن زمینهای کشاورزی ، آژانس بین المللی انرژی اتمی و فائو ، ده کشورخاورمیانه را که بیش ازدیگران درمعرض این خطرقراردارند، تحت پوشش روش ایزوتوپ نیتروژن-15 قرارداده است. باگذشت 5 سال ازآغازاین پروژه ف اکنون کشاورزان عراقی ، یمنی ، کویتی ، لبنانی ، عمانی ، سعودی ، سوری ، اماراتی ، اردنی وقطری ، به کشاورزی درزمینهای شوره زار مشغولند ومحصول قابل ملاحظه ای نیزبرداشت می کنند. آژانس بین المللی انرژی اتمی ، 60 دانشمند این کشورها را درزمینه ی استفاده از تکنولوژی ایزوتوپی درکشاورزی ، آموزش داده است.

سریلانکا مدتهاست که درصدد افزایش محصول چای وکیفیت آن می باشد.اما باچالش تغییرات اقلیمی وتشدید رقابت دربازارجهانی روبرو گردیده است. تنوع ژنی ، برای افزایش کمّی وکیفی هرمحصول زراعی ، ازجمله چای ، ضروری است. همچنین لازم است باآفات نباتی ناشی از تغییرات اقلیمی مقابله شود. دانشمندان انستیتوی تحقیقات چای سریلانکا ، درهمکاری باآژانس بین المللی انرژی اتمی و فائو ، با استفاده از روش جهش زائی القائی (induced- mutagenesis) واصلاح نباتات (plant breeding) ، تنوع ژنتیکی قابل ملاحظه ای درگیاه چای ایجاد کرده اند. هدف این پروژه ، افزایش مقاومت بوته ی چای دربرابرآفات گیاهی وسازگاری آن با شرائط متغیر اقلیمی می باشد. همچنین به کمک کارشناسان اصلاح نباتات وژنتیک گیاهی ، که درمرکز مشترک آژانس بین المللی انرژی اتمی و فائو در موریس اشتغال به کاردارند ، انواع اصلاح شده از بذر گوجه فرنگی تولید شده که سازگاربا شرائط نامساعد آب وهوائی اند. این بذرها ، اکنون دراختیار کشاورزان موریس قرارگرفته اند.

باتوجه به اینکه درکشورما ایران ، بیشترمزارع کوچک اند ودرآمد حاصل ازکشاورزی ، بخش عمده ی درآمد روستائیان راتشکیل می دهد، لذا بهتر است درپیاده سازی سیاستهای کشاورزی هوشمند اقلیمی ( که البته لازمه ی آن ، ارده ی سیاسی وعادی سازی روابط باجهان می باشد) ، نخست دومسئله ی افزایش درآمد وافزایش بهره وری مدّ نظرقرارگیرد. وقتی کشاورز از مزایای استفاده ازاین الگو بهره مند شد وبکارگیری آنراپذیرفت ، درمرحله ی بعد می توان شاخصهای مربوط به چالشهای زیست محیطی وافزایش گازهای گلخانه ای رانیزبه آن افزود. درهرحال ، مهمترین هدفی که کشاورزی هوشمند اقلیمی باید درایران دنبال کند ، اصلاح مدیریت منابع آب می باشد.

زیرنویس

1)climate-smart Agriculture , www.unfccc.int

2)what is climate-smart agriculture ? , www.rainforest-alliance.org

3)climate resilience and nature-based solutions , www.rainforest-alliance.org

کمک مالی به کارت بانکی شماره 8732-9635-9973-6037