بحران آب درخاورمیانه

1 آب 1

----------------------

"سازمان بین المللی تغییرات آب وهوائی" پیش بینی کرده است که خاورمیانه وشمال آفریقا ،به یکی از خشک ترین مناطق جهان درقرن بیست ویکم تبدیل خواهد شد وبسیاری ازنواحی آباد خاورمیانه،تاپایان قرن حاضر، به بیابان بی آب وعلف مبدل می شوند.معهذا، کارشناسان معتقدند که می توان بادخالت انسانی،بویژه دربخش کشاورزی،ازپیامد های منفی این روند کاست.

خاورمیانه که یکی ازخشک ترین مناطق جهان است ،5 درصد جمعیت جهان رادرخود جای داده وفقط ازیک درصد منابع تجدیدپذیرآب جهان برخوردارمی باشد.درسال 2011 ، سرانه ی منابع آبی تجدید پذیر درخاورمیانه وشمال آفریقا8/819 مترمکعب بود که نسبت به دهه ی 1950 بیش از75 درصد کاهش نشان می داد.انتظارمی رود تاسال 2030 حدود چهل درصددیگرازاین منابع کاسته شود.

بسیاری ازکشورهای خاورمیانه وشمال آفریقا،اکنون درزمره ی کشورهائی قرارمی گیرند که بابحران آب روبرو بوده ودسترسی سرانه ی آنها به آب، کمتراز هزارمترمکعب می باشد.ازمیان ده کشوری که انتظارمی رودتاسال 2040 بحرانی ترین وضعیت آب درجهان راتجربه کنند، هفت کشوردرخاورمیانه قراردارند: بحرین،کویت،قطر،امارات متحده عربی،فلسطین،عربستان سعودی وعمان.بعلاوه، 13 کشوردیگر منطقه نیزدچار کم آبی مفرط خواهندبود.دراین کشورها،سرانه ی دسترسی به منابع تجدیدپذیرآب،کمتراز 500 مترمکعب خواهد بود.یمن،اردن،الجزائر،لیبی، تونس وجیبوتی،ازجمله ی این کشورها می باشند.

کمبود غذا نیزازدیگرچالش های منطقه است که بیش ازهمه دامان کشورهای عربی رامی گیرد که درحال حاضر30 تا35 درصدازنیازهای غذائی خودراازخارج وارد می کنند.قبل ازبهارعربی،که موجب گسستگی شدید دراقتصاد منطقه گردید،انتظارمیرفت که تاسال 2030 بیش از 55 درصدبرواردات غله به کشورهای منطقه افزوده گردد.چند عامل برپیامدهای منفی کمبود غذا درمنطقه می افزاید.اول، تبدیل غلات به یکی ازاقلام اساسی رژیم غذائی منطقه ووابستگی بیش از 50 درصدی کشورهابه واردات غله.دوم،فقردرآمدی درمیان جمعیت منطقه ،که خودیکی ازعلل گرایش به مصرف غلات دررژیم غذائی است.آنچه وضع راوخیم ترمی کند،نوسان قیمت موادغذائی دربازارهای جهانیووجود موانع تجاری برسرراه دادوستد این مواد می باشد.هرچه کشوری بیشتربه واردات مواد غذائی وابسته باشد، فقرای آن کشور بیشتردرمعرض عدم امنیت غذائی قرارمی گیرند.

سوم،بالا بودن نرخ زادوولد،که خود موجب تشدید بحران آب درمنطقه می گردد.بالا بودن این نرخ، درکنار تسریع روند توسعه ی اقتصادی،برمصرف آب درمنطقه می افزاید. چهارم،بخش کشاورزی منطقه که مصرف کننده ی حجم عظیمی ازآب است.درواقع 85 درصد برداشت ازمنابع آبی منطقه، صرف کشاورزی می گردد.وبالاخره پنجم،تغییرات آب وهوائی (افزایش دما،تشدید تبخیر وبیابانی شدن) بیشترین صدمه رابر کشورهای خاورمیانه وشمال آفریقاوارد خواهد نمود.

کمبود آب ، فقط یک پدیده ی طبیعی نیست بلکه عوامل انسانی نیز درآن دخیلند.درمنطقه ی خاورمیانه که دارای آب وهوای بیابانی ونیمه بیابانی است،الگوهای استفاده ازآب،ازشرائط آب وهوائی تاثیر می پذیرند واین امر خود موجب تشدید بحران آب می گردد.کمبود غذانیزخود تحت تاثیر کمبود آب قراردارد.حاصل این الگو،افزایش بی رویه ی واردات مواد غذائی وقراردادن منطقه درمعرض نوسانات گسترده ی بازارهای جهانی مواد غذائی وکشاورزی می باشد.بعلاوه دردرازمدت، وجود برخی بی تناسبی های ساختاری بین عرضه وتقاضای جهانی غذا، بروخامت اوضاع خواهد افزود.

علیرغم این چالش ها،می توان بابکارگیری الگوهای مناسب مصرف آب،تاحدودی برمشکل فائق آمد.محوراین سناریو راایجاد توازن میان کمبود منابع تجدید پذیرآب ازیکسو، وتقاضابرای آب ازسوی دیگرتشکیل می دهد.اگرچه این سناریو،درکوتاه مدت،برعرضه ی آب تاثیرمی گذارد،امادربلند مدت،به کنترل بحران آب درمنطقه کمک می کند.میانگین نرخ بهره وری آب درخاورمیانه وشمال آفریقا، فقط 51 درصد است.اگربتوان این نرخ رابه 70 درصد رساند، 50 میلیارد مترمکعب آب درسال صرفه جوئی،30 میلیون تن برتولید غله منطقه افزوده،و45 درصد ازواردات غله کاسته می گردد.این تغییردرالگوی مصرف آب،برتولید غذا، معیشت ودرآمد کشاورزان، وامنیت غذائی منطقه تاثیرمی گذارد.

معهذا، نمی توان برای کل منطقه یک الگوی واحدرا پیشنهاد کرد. باید فضابرای انعطاف پذیری وابتکار درعرصه ی کلان اقتصادی همچنان بازبماند.

fmohammadhashemi@yahoo.com

www.fmohammadhashemi.blogfa.com