پهبادهای ایرانی درخدمت ارتش روسیه

1 1 1 1 1

( شناسه ی فنّی )

حضور پهبادهای ایرانی شاهد-131 و شاهد-136 درصحنه ی جنگ اوکراین ، نظرجهانیان رابخود جلب کرده وناظران وتحلیلگران نظامی رابه واکنش واداشته است. البته خاورمیانه قبلاً بااین پرنده های کوچک بی سرنشین ساخت ایران ، آشنائی داشت وآنها رادرجریان حمله به تاسیسات نفتی "آرامکو" عربستان ، مشاهده کرده بود. این حمله ، نخستین بار ابعاد گسترده ی برنامه ی سرّی پهبادی ایران را درمعرض دید جهانیان قرارداد. منشاء پیدایش شاهد ، معلوم نیست اما ، قبلا ً درنمایشگاههای نظامی ، ماکت هائی ازاین پهباد دلتا شکل ، به نمایش درآمده بود. سرانجام از این پهباد ناشناس بابالهای دلتا شکل ، درعملیات آرامکو رونمائی شد.

پنج سال قبل ازاین حمله، خبرگزاری مشرق ، از 10 نوع پهباد مناسب برای عملیات انتحاری نام برده بود که " طوفان " یکی ازآنها بود. این پهباد ، باسرعت نسبتاً بالا وسیستم ناوبری نوری خود ، دشمن راغافلگیرمی کرد وتوان عکس العمل را ازاو می گرفت. طوفان ، ازمواد سبک جاذب رادار ساخته می شد ودارای یک رادارکوچک ویک دوربین نصب شده برروی دماغه بود که تصاویرزنده راتالحظه ی برخورد مخابره می کرد. تصویر این پهباد، بسیارشبیه به پهباد ناشناس بابالهای دلتاشکل بود که درحمله ی آرامکو شرکت داشت. معهذا طوفان هیچگاه درایران به نمایش درنیامد. درگزارش خبرگزاری مشرق، سرعت پهباد طوفان 250 کیلومتردرساعت ومدت پروازآن یک ساعت ذکرشده بود. اما درقطعات برجای مانده ازپهباد مهاجم به آرامکو ، نشانه ای ازتجهیزات نوری وسنسورهای الکترونیکی مشاهده نشد. احتمالاً این پهباد ، نسخه ای دیگرازطوفان ، یعنی پرنده ای دورپروازبود که نقش موشک کروز راایفاء می کرد.

چراایران کمترازیک دهه ، وجود این سلاح رامخفی نگهداشته بود؟ شاید رهبران ایران تصورمی کردند که این پهباد، قادربه تغییربازی درمنطقه است ولذا آنرابرای غافلگیری استراتژیک دشمن نگهداشته بودند که همانا حمله به تاسیسات نفتی عربستان بود. شاید یک علت دیگراین مخفی کاری ، کمک تسلیحاتی به حوثی های یمن بود که قطعنامه ی سال 2015 شورای امنیت سازمان ملل متحد،آنرا ممنوع اعلام کرده بود وپهباد نیزیکی ازسلاحهای ارسالی برای حوثی ها بود. به همین دلیل حوثی ها، پهبادها وموشکهای ارسالی ایران را دوباره رنگ وبرند گذاری می کردند.

دوسال بعد ازحمله به عربستان ، این پهباد دلتا شکل ناشناس ، دوباره درانظارظاهرشد واین باربرفراز نفتکش Mercer street به پروازدرآمد وناخدا ومحافظ اوراکشت. بقایای برجای مانده ازاین پهباد برروی عرشه ی نفتکش ، نشان داد که همان پرنده ی ناشناس دلتاشکل است که خبرگزاری مشرق ازآن نام برده بود ودرعملیات عربستان نیزشرکت داشت. اما اینکه این پهباد چگونه توانسته بود به یک هدف متحرک اصابت کند ، همچنان مبهم باقی ماند. حمله به اهداف متحرک ، مستلزم بهره مندی ازتجهیزات نوری وسنسورهای پیشرفته ی الکترونیک است. سرانجام درسپتامبر2021 ، پرنده ی ناشناس دلتاشکل ، نامی برای خود برگزید وآن هنگامی بود که " نفتالی بنت " نخست وزیروقت اسرائیل ، ازوجود یک پهباد دورپروازایرانی بنام " شاهد-136 " پرده برداشت وآنرا عامل حمله به تاسیسات نفتی عربستان معرفی نمود. اندکی بعد ایران ، بناچار درجریان مانور " پیامبراعظم " ، تعداد 17 فروند ازاین پهباد رابه نمایش گذاشت. این پهباد یک سکوی پرتاب ساده ومتحرک دارد که برروی کامیونی نصب می شود که قادربه حمل 5 فروند پهباد می باشد. هرپهباد توسط یک موتورراکت کوتاه سوز کوچک (short-burn rocket) به پروازدرمی آید. درمانور پیامبراعظم ، ماکت تاسیسات هسته ای " دیمونا " (Dimona) توسط این پهباد هدف قرارگرفت. برد این پهباد 900 کیلومتربود. البته بعدها ، ایران ابعاد آنرابزرگترکرد تا بر برد آن بیفزاید. اکنون برد شاهد-136 بین هزار تادوهزارکیلومتر است وفاصله ی بالهای آن 5/2 مترمی باشد. شاهد-131 اندکی کوچکتراست وفاصله ی بالهایش به 2/2 مترمی رسد.

شاهد درزمره ی آندسته سلاحهای پرتابی قرارمی گیرد که با سرعت کم ودرارتفاع پائین پروازمی کنند . این پهباد بااستفاده از قطعات ارزان تجاری ساخته می شود که اغلب آنها( مانندGPS) توسط گروه تجاری " علی بابا " (Alibaba) عرضه می شوند. پهباد شاهد ، توسط" صنایع هواپیماسازی هسا" (HESA- شرکت صنایع هواپیماسازی ایران) تولید می شود که مقرّ آن درتهران می باشد. این شرکت، بازمانده ی شرکت صنایع هلی کوپترسازی در رژیم سابق است که قراربود هلی کوپتر " بل " (Bell) تولید نماید وپس ازانقلاب ، به " سازمان صنایع هوائی ایران " واگذارشد وامروز ، خدمات مربوط به نگهداری پرنده های آمریکائی برجای مانده ازدوران شاه رابرعهده دارد. " مرکزتحقیقات هوائی شاهد " که دراصفهان قراردارد وبخشی ازشرکت صنایع هوائی ایران می باشد ، طراحی تخصصی پهباد شاهد راانجام داده است. شاهد-136 ، درعین سادگی ، طرحی خلاقانه وابتکاری دارد وازدقّت فراوان درهدفگیری ، برد طولانی وهزینه ی اندک برخوردارمی باشد. این ویژگیها ، شاهد-136 را درزمره ی تسلیحات استراتژیک قرارداده است. بدنه ی این پهباد ، ازالیاف کربن وموم ساخته شده است. موتور پیستونی این پهباد ،ازموتورهای معمولی کپی برداری شده است. موتور مدل اصلی شاهد-131 ، بامهندسی معکوس ازروی موتورانگلیسی 731 – AR ساخته شده است اما موتور شاهد-136 ، 4 سیلندراست وازروی موتور آلمانی Limba – GL -550 کپی برداری گردیده است. ازهردوی این موتورها ، درهواپیماهای مدل وپهبادهای نظامی وغیرنظامی استفاده می شود. سیستم ناوبری شاهد-136 ، بااستفاده ازمحصولات تجاری وغیرنظامی ساخته می شود که دردسترس همگان قراردارند. دراین پهباد ، ازGPS تجاری وسیستم ناوبری هوائی روسیGlonass استفاده می شود وبرروی آن ، یک سیستم ارتباطی دیجیتال تجاری نصب شده که پیوسته موقعیت هدف راتصحیح کرده وحتی می تواند هدف راتغییر دهد. بسیاری ازقطعات پهباد شاهد-136 که درعربستان واوکراین جمع آوری شده اند، ساخت کشورهای غربی هستند واین نشانه ی بهره برداری هوشمندانه ی ایران از شکافهائی است که درسیستم کنترل صادرات تکنولوژیهای حساس ودوکاربردی غرب وجوددارد. اخیراً پرزیدنت جو بایدن ، کمیته ای را مسئول بررسی این مسئله کرد که چرا 82 درصد قطعات پهباد شاهد ، ساخت آمریکا می باشد ؟ پهباد شاهد-136 می تواند حدود 20 تا 40 کیلوگرم مهمات رادردماغه ی خود حمل نماید.

نخستین نشانه ی تمایل روسیه به خرید پهباد شاهد ، درجولای 2021 پدیدارشد وبه گزارش منابع آمریکائی ، روسیه درپایان ماه اوت سال گذشته ، هزارفروند پهباد ایرانی خریداری شده را ازاین کشورتحویل گرفتوبرای نخستین بارازآنها درحمله به بندرجنوبی " اودسا "(Odesa) استفاده کرد. تاقبل ازآن ، اوکراین توانسته بود باپهباد کوچک انتحاری Swichbalde – 300 ساخت آمریکا ونیزپهباد چند بار مصرف " بایراکتار" (Bayraktar) ساخت ترکیه ، ضربان سهمگینی برروسیه وارد آورد. سرانجام وقتی سه فروند پهباد ساخت ایران دراوکراین ساقط شد ، جهان به همکاری ایران وروسیه درجنگ اوکراین پی برد. " مهاجر-6 " یکی ازاین پهبادها بود که ویژه ی عملیات شناسائی درمسافات دوراست. ازاین پهباد ودیگرپهبادهای ساخت ایران ، اکنون در جنگ اریتره نیزاستفاده می شود. دوپهباد دیگر ساقط شده دراوکراین ، شاهد-131 و شاهد-136 بودند. ایران درابتداء ، منکرفروش پهباد به روسیه گردید اما بعداً پذیرفت که آنها راقبل ازجنگ اوکراین ، دراختیار روسیه قرارداده است. روسها نیزپهبادهای ایرانی رارنگ کردند ونام Geran برآن نهادند. روسیه ازاین پهبادها برای انهدام اهداف بسیارمهم واستراتژیک دشمن استفاده می کند که نیروگاههای برق وزیرساختهای شهری ازجمله ی این اهداف می باشند. اگرچه تاکنون تعداد زیادی ازپهبادهای ایرانی توسط پهبادهای ایرانی توسط پدافند هوائی اوکراین ساقط شده اند امااین پهباد کوچک ،با مهمات اندک خود ، توانسته است تاکنون خسارات سنگینی براوکراین وارد آورد. اوکراین مدعی است که 50 تا70 درصد پهبادهای ایرانی راقبل ازانجام عملیات ساقط کرده است. معهذا ، "ولادیمیرزلنسکی" درسخنرانی درکنگره ی آمریکا ، تحویل صدها فروند پهباد ازسوی ایران به روسیه راتهدیدی جدّی برای زیرساختهای حیاتی اوکراین عنوان نمود. سخنگوی ارتش اوکراین اخیراً مدعی شد که از400 فروند پهباد شاهدی که تاامروز برفرازاوکراین به پرواز درآمده اند ، 340 فروند (85 فروند)، هدف دفاع ضد هوائی قرارگرفته وسرنگون شده اند. درپایان سال گذشته ی میلادی ، روسیه به مدت سه هفته وبدلائل نامشخص ، استفاده از پهبادهای ایرانی رامتوقف کرد. وزارت دفاع اوکراین ، علت این توقف را به پایان رسیدن ذخائرپهبادی روسیه عنوان نمود. درواقع باادامه ی جنگ وکاهش ذخائرموشکی روسیه ، پهباد شاهد-136 که درواقع یک موشک کروز میانبرد وهدایت شونده است ، به جایگزینی ارزشمند وارزان برای زرّادخانه ی موشکی روسیه تبدیل شده است. اگرچه چند فروند ازاین پهباد، معادل یک موشک کروزاست ، اما ارزانی آن مقرون به صرفه است. بعلاوه ، بعلت سرعت کم وپرواز درارتفاع پائین ، رهگیری وانهدام شاهد ، بویژه درمواقعی که بصورت اسکادران به پروازدرمی آید، برای سیستم راداری وپدافندی ، دشوارمی باشد. ازاین گذشته ، موشکهای ضد هوائی که برای هدف قراردادن این پهباد بکار می روند ، به مراتب گرانتر ازاین پهباد تمام می شوند. ازآنجائیکه سایتهای پرتاب پهباد نیزبرروی کامیون نصب می شوند ومتحرک می باشند لذا ، نمی توان آنها رابرروی زمین هدف قرارداد ونابود کرد. استفاده ازپهباد درحمله به شهرهای بزرگی چون کی یف و اودسا ، رعب ووحشت ایجاد کرده وزندگی عادی رامختل می کند. ازپهبادهای ایرانی برای حمله به خطوط مقدم دشمن نیزاستفاده می شود. نشریه وال استریت ژورنال ، ازانهدام واحدهای ضدهوائی اوکراین توسط پهباد شاهد-136 یاد کرده است. لذا ، مقامات اوکراینی نسبت به خرید سیستم ضد هوائی اسرائیل ابرازعلاقه کرده اند که کارنامه ی موفقی درساقط کردن پهبادهای پیچیده ی ایرانی داشته است. اما اسرائیل ، ازبیم آنکه فروش سیستم مزبوربه اوکراین ، به روابط این کشوربا روسیه لطمه زده وموجب تجدید نظر روسیه درسیاست چشم فروبستن برحملات اسرائیل به تاسیسات وتدارکات نظامی ایران درسوریه گردد. شاید یک علت دیگرتوقف استفاده ازپهبادهای ایرانی توسط روسیه ، شرائط نامساعد آب وهوائی اوکراین برای پروازپهبادهای ایرانی باشد. این پهبادها که برای آب وهوای گرم وخشک خاورمیانه ساخته شده اند، درشرائط جوّی اوکراین(سرد ومرطوب) کارآیی خود را ازدست می دهند. معهذا ، به نوشته ی وال استریت ژورنال ، ایران وروسیه درصدند کارخانه ی تولید پهباد درروسیه را باظرفیت شش هزارفروند درسال دائرنمایند. قراراست این پهباد، ازسرعت بیشتر وقابلیتهای مناسبتر برای عملیات درخاک روسیه ، برخوردارگردد.

درحالیکه برخی کارشناسان ، شاهد را درزمره ی " مهمات مرگبارسرگردان" (Loitering munition) دسته بندی می کنند اما ، ازاین سلاح ، فقط برای عملیات انتحاری ویژه استفاده می شود ونمی توان آنرا مهمات سرگردان نامید که ازآن برای حملات کور وبی هدف استفاده می گردد. بنابرتعریف کارشناسان نظامی ، پهباد شاهد ، علیرغم سرعت نسبتاً پائین وملخی بودن ، همچون موشک کروز عمل می کند ودرتمام عملیاتی که تاکنون انجام داده ، چه دراوکراین ، چه درعربستان ، وچه درکردستان ، نقش موشک کروز را بازی کرده است. شاهد ، باسرعت اندک وارتفاع پائین پروازمی کند ولذا به آسانی ، حتی باسلاحهای سبک ، قابل هدفگیری است. ویدئوهای منتشره دراوکراین نشان می دهند که پهباد شاهد، حتی باضد هوائی های برجای مانده ازجنگ جهانی دوم ساقط شده است. اما درعین حال ، پرواز درارتفاع پائین وسرعت کم ، رهگیری این پهباد راازفواصل دور دشوارمی سازد ولذا، فقط هنگامی می توان آنراسرنگون کرد که درآستانه ی اصابت به هدف قرارداشته باشد. موتور دوزمانه ی شاهد ، که صدائی چون صدای ماشین چمن زنی تولید می کند، برای دفاع ضدهوائی هشداردهنده است وبه آن کمک می کند تا جهت حرکت پهباد راتشخیص دهد. به گزارش ارتش اوکراین ، پس ازاینکه تلفات پهباد شاهد درعملیات روزانه افزایش یافت ، روسیه آنرادرشب به پرواز درآورد.

پهباد شاهد بااستفاده ازتکنولوژیهای ارزان تجاری که کاربرد دوگانه دارند ساخته می شود وتوانسته بااتکاء به این تکنولوژیها، به دقت کافی درهدفگیری نائل گردد. شاهد ، دقت وصرفه جوئی راباهم تلفیق کرده است. اکثرسلاحهای هدایت شونده ی دقیق(precision – guided) که اکنون درجنگهااستفاده می شوند ، بسیارگران هستند. معهذا ازآنها به کرات درجنگها استفاده می شود. جنگهای خلیج فارس، افغانستان ، سوریه ، یمن ، لیبی ، یوگسلاوی سابق واخیراً اوکراین ، صحنه ی بکارگیری این سلاحها بوده وهستند. مثلاً ساخت یک فروند موشک کروز " تام هاوک" (Tomhawk) باوزن 1300 کیلوگرم، حدود 2 میلیون دلار هزینه برمی دارد. ویا موشک استراتژیک KH-101 ساخت روسیه ، باوزن 2200 کیلوگرم، حدود 13 میلیون دلار قیمت دارد. بدیهی است که پهباد 200 کیلو گرمی شاهد ، باقیمت 20 تا30 هزاردلار وبادامنه ی پرواز 1300 تا1500 کیلومتر، برای جنگ سالاران غنیمت است زیرا همچون موشک کروزی عمل می کند که هم ارزان است وهم دقیق . صرفنظرازسرنگونی تعداد بیشماری ازپهبادهای شاهد درجنگ اوکراین ، تعداد اندک پهبادهائی که توانسته اند ازسدّ پدافند هوائی اوکراین بگذرند، خسارات سنگینی براین کشور تحمیل کرده اند.

بنابراین ، پهباد شاهد ، یک سلاح هدایت شونده ی دقیق وانقلابی است که سیستمها وتکنولوژیهای غرب رابه چالش کشیده است. رهگیری وانهدام این پرنده ، اکنون به موضوع تحقیقات دفاعی غرب واسرائیل تبدیل شده است. آنها امیدوارند که بزودی براین چالش فائق آیند.

منابع ومآخذ

1)Russians Iranian-made UAVs , www.rusi.org

2)Iranian Kamikaze Drones , www.bloomberg.com

3)Moscow , Tehran move forward on plans for Iran-designed Drone factory in Russia , www.rferl.org

4)how can shahed-136 Drones be stopped ? , www.newsweek.com

کمک مالی به کارت بانکی شماره8732-9635-9973-6037